აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის აღდგენის პროცესში ეროვნული აღორძინების დღის ისტორიული როლი
აზერბაიჯანის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე ღირსშესანიშნავ მოვლენად — ეროვნული აღორძინების დღედ — 17 ნოემბერი ჩაიწერა. ამ დღის სულიერი საფუძველი, ფაქტობრივად, სათავეს იღებს გასული საუკუნის 60-იანი წლების ბოლოდან, როდესაც აზერბაიჯანს ხელმძღვანელობდა ეროვნული ლიდერი ჰეიდარ ალიევი. საბჭოთა იდეოლოგიის მკაცრი შეზღუდვების მიუხედავად, ჰეიდარ ალიევმა დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა ეროვნულ და სულიერ ღირებულებებს, მეცნიერებისა და კულტურის განვითარებას და სწორედ ამ პერიოდში აზერბაიჯანი ნამდვილი აღორძინების ეპოქაში შევიდა. მისი ინიციატივით უცხოეთში სწავლა დაიწყო მრავალი ეროვნული სულის მქონე მეცნიერმა და ინტელიგენტმა, რომლებმაც მომავალში სამშობლოს სამსახურს მიუძღვნეს თავიანთი ცოდნა და ძალა. ჰეიდარ ალიევის მიერ შექმნილი სულიერი, ფსიქოლოგიური და ეკონომიკური საფუძველი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ხალხის საყრდენი გახდა.
1988 წელს, როდესაც სომეხმა სეპარატისტებმა ტოფხანას ტყეში ვანდალური ქმედებები ჩაიდინეს და აგდამში ორი აზერბაიჯანელი მოკლეს, ბაქოში ეროვნული გრძნობები კიდევ უფრო გამძაფრდა. ხალხმა, რომელიც ერთხელ უკვე გასინჯა თავისუფლების გემო XX საუკუნის დასაწყისში, იგრძნო, რომ ისტორიული შესაძლებლობა შეიქმნა დამოუკიდებლობის აღსადგენად. ასე დაიწყო აზერბაიჯანში ეროვნული-განმათავისუფლებელი მოძრაობა.
1988 წლის 17 ნოემბერს ბაქოს ცენტრალურ მოედანზე – თავისუფლების მოედანზე – დაიწყო მასობრივი მიტინგი საბჭოთა სახელმწიფოს, აზერბაიჯანული პოლიტიკისა და სომეხი ნაციონალისტების ქმედებების წინააღმდეგ, რომლებიც აზერბაიჯანის მიწებზე ზიზღით მოქმედებდნენ, კლავდნენ თანამემამულეებს და აზერბაიჯანელებს მასობრივად ასახლებდნენ ერევნიდან.
მოედანზე შეკრებილმა ასიათასობით ხალხმა 70-წლიანი კოლონიალური ბორკილების წინააღმდეგ ერთიანად აღიმაღლა ხმა და მთელ მსოფლიოს უჩვენა, რომ აზერბაიჯანელი ხალხი ღირსია თავისუფლებისა. ეს მოძრაობა მთელ რესპუბლიკას მოედო და დეკემბრის 4-მდე გაგრძელდა. ეს იყო საბჭოთა კავშირის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური აქცია.
მოძრაობის მასშტაბის შემხედვარე მოსკოვმა აზერბაიჯანში საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა, ხოლო დეკემბრის 3-დან 4-ზე ღამით შიდა ჯარის ძალებით მიტინგი ძალადობრივად დაარბია. მიუხედავად ამისა, ეროვნული მოძრაობის ალი ვერ ჩააქრეს. 17 ნოემბერს დაწყებულმა მიტინგმა საფუძველი ჩაუყარა დამოუკიდებელი აზერბაიჯანის დაბადებას.
სამწუხაროდ, იმდროინდელმა პოლიტიკურმა ძალებმა ვერ შეაფასეს სიტუაცია სათანადოდ. მათ საკუთარი და იმპერიის ინტერესები უფრო მაღლა დააყენეს ხალხის ინტერესებზე, რის შედეგადაც მოხდა 1990 წლის 20 იანვრის ტრაგედია. იმ პერიოდის ხელისუფლებამ ვერ შეძლო ხალხის ეროვნული აღორძინების პროცესის მართვა. სწორედ ამიტომ, ხალხმა კვლავ ჰეიდარ ალიევს მიაშურა.
1990 წლის 17 ნოემბერს, ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს პირველ სხდომაზე, ჰეიდარ ალიევის ხელმძღვანელობით, აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის სამფერი დროშა სახელმწიფო სიმბოლოდ გამოცხადდა და ამ საკითხზე შუამდგომლობა გაეგზავნა აზერბაიჯანის უმაღლეს საბჭოს. ამით დაიწყო გზა ეროვნული აღორძინებიდან ეროვნული პროგრესისკენ.
1991 წლის მარტში, აზერბაიჯანის სსრკ-ს უმაღლესი საბჭოს სხდომაზე ჰეიდარ ალიევმა ბრძანა:
„აზერბაიჯანის ხალხი უნდა გაერთიანდეს, როგორც საკუთარი წმინდა მიწის მფარველი. რესპუბლიკამ უნდა იაროს ეკონომიკური და პოლიტიკური დამოუკიდებლობის გზით და იბრძოლოს სრული სუვერენიტეტისათვის.“
ჰეიდარ ალიევმა მთელი თავისი სიცოცხლე ამ წმინდა მიზანს მიუძღვნა-ქვეყნის თავისუფლებისა და ხალხის კეთილდღეობისათვის.
17 ნოემბერმა კიდევ ერთხელ დაამტკიცა, რომ აზერბაიჯანის ხალხი, რომელსაც აქვს თავისუფლების უფლება, ვერასდროს იქნება დამონებული.
სასიხარულოა, რომ ჰეიდარ ალიევის პოლიტიკურმა მემკვიდრემ, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ბატონმა ილჰამ ალიევმა, ხუთი წლის წინ ეროვნულ აღორძინების დღის წინ, აზერბაიჯანის ისტორიაში ახალი, ბრწყინვალე ფურცელი ჩაწერა. მისი ხელმძღვანელობით ძლიერმა აზერბაიჯანის არმიამ დააბრუნა ოკუპირებული მიწები და აღადგინა ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობა, რითაც ხალხს დაუბრუნა ეროვნული ღირსება და სიამაყე.
დღეს, ერთიანად გაერთიანებული, ბრძენი ლიდერის – ილჰამ ალიევის გარშემო შეკრებილი აზერბაიჯანის ხალხი კვლავ უმტკიცებს მსოფლიოს, რომ მათი ნების გატეხა შეუძლებელია.
