21-ე საუკუნეში, თავისუფალი სამყაროს სიმბოლოდ ქცეულ ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ლიტერატურის შეზღუდვა თუ აკრძალვა უცხო არ არის. სხვადასხვა შტატში აკრძალული წიგნების ჩამონათვალში, ისეთი სახელგანთქმული ავტორების ნაწარმოებებსაც აღმოაჩენთ, რომელთა გარეშეც მკითხველისთვის მსოფლიო ლიტერატურა წარმოუდგენელია.
კონგრესის მიერ 1789 წელს მიღებული პირველი შესწორება, რომელიც გამოხატვის თავისუფლებას ეხება, შეიცავს სიტყვის, რელიგიის, პრესის, პეტიციისა და შეკრების თავისუფლებებს. ის ხშირად მოიხსენიება ისეთი სასამართლო საქმეების განხილვისას, რომელიც წიგნების შეზღუდვას ან აკრძალვას ეხება.
არსებობს სხვადასხვა მიზეზი, რის გამოც აშშ-ში ნაწარმოებებს კრძალავენ:
- ენობრივი – ესაა ცენზურის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი მიზეზი, როცა რომანი დიდი დოზით ლანძღვა-გინებას ან შეურაცხმყოფელ ტერმინებს შეიცავს. მაგალითად, სიტყვა “ზანგის” გამოყენების გამო, “ჰეკლბერი ფინის თავგადასავალი” “შავ სიაშია” შესული.
- სექსუალური – თუ წიგნი შეიცავს სიტუაციებს, რომელიც შესაბამისი არაა ბავშვების ან კონკრეტული აუდიტორიისთვის. მაგალითად: “დიდი გეთსბი” შეზღუდულია “სექსუალური მინიშნებების” გამო.
- პოლიტიკური – ხშირად, რომანები, რომლებიც უკიდურეს პოლიტიკურ ან რევოლუციურ შეხედულებებს გამოხატავენ, იზღუდება ან იკრძალება. მაგალითი: “ცხოველების ფერმა” შეზღუდულია გამოყენებული ფრაზის – „მასები აჯანყდებიან“ გამო.
- ძალადობრივი – რომანები იზღუდება ან იკრძალება გრაფიკული გამოსახვის გამო, როგორიცაა ძალადობრივი სცენები, სისხლი და ა.შ. მაგალითი: ტონი მორისონის “შეყვარებული” შეიზღუდა, რადგან მეტისმეტად ძალადობრივად ჩაითვალა.
- რელიგიური – წიგნი რელიგიური მიზეზით იკრძალება, განსაკუთრებით მაშინ, თუ საუბარი არაპოპულარულ რელიგიაზეა. მაგალითი: “მხევლის წიგნი” აკრძალულია, რადგან ანტი-ქრისტიანულად ჩაითვალა.
რაც შეეხება კონკრეტულად იმ წიგნებს, რომლებიც ამერიკის სხვადასხვა შტატში შეზღუდული და აკრძალულია წარმოგიდგენთ 7 პოპულარულ ნაწარმოებს:
- “ნუ მოკლავ ჯაფარას”, ჰარპერ ლი – ენობრივი მიზეზი, აკრძალულია მინესოტას შტატში
წიგნმა “ნუ მოკლავ ჯაფარას” (1960) პოპულარობა სწრაფად მოიპოვა, პულიცერის პრემია მიიღო და მას შემდეგ ამერიკულ კლასიკად ითვლება. რომანი უპირისპირდება გაუპატიურებისა და რასობრივი უთანასწორობის საკითხებს. თუმცა, მასზე ცენზურა 1960 წლიდან, გამოქვეყნებისთანავე დაიწყო და ის ALA-ს (ამერიკის ბიბლიოთეკის ასოციაციის) მიერ 2009 და 2011 წლებში ყველაზე შეზღუდული წიგნების ათეულში მოხვდა.
რომანი შეურაცხმყოფელად ჩაითვალა, რადგან ის ეხება რასობრივ უსამართლობას, კლასობრივ სისტემებს, გენდერულ როლებს; ის მძაფრი ენით გადმოსცემს ძალადობის, გაუპატიურების, ინცესტის სცენებს.
- მხევლის წიგნი”, მარგარეტ ეტვუდი – რელიგიური მიზეზი, აკრძალულია ჩრდილო კაროლინაში
ბესტსელერი 1985 წელს გამოქვეყნდა, გახდა არტურ კლარკის პრემიის ლაურეატი, მიიღო ბუკერის და ნებულას პრემიის ნომინაციები. წლების განმავლობაში “მხევლის წიგნი” კოლეჯების ლიტერატურის გაკვეთილებზე განიხილებოდა, ამასთანავე, სკოლის ბიბლიოთეკებიდან ქრებოდა, მას ხოტბას ასხამდნენ, გმობდნენ და უყვარდათ…
ნაწარმოებში ნებისმიერი ქალის ყველაზე წარმოუდგენელი კოშმარებია თავმოყრილი: დამოუკიდებლობის დაკარგვა, არასასურველ კაცთა მორჩილება, გაუპატიურება, ძალადობა, ბავშვის დაკარგვა, ან უშვილობის გამო საზოგადოების მიერ უღირსად ჩათვლა, თანაც ნაწარმოებში ეს ყველაფერი სახელმწიფოს მიერაა სანქცირებული.
- “დიდი გეთსბი”, ფრენსის სკოტ ფიცჯერალდი – სექსუალური მიზეზი, აკრძალულია სამხრეთ კაროლინაში
ფრენსის სკოტ ფიცჯერალდის კლასიკური წიგნი “დიდი გეტსბი” 1925 წელს გამოქვეყნდა. თითქმის 100 წლის განმავლობაში საშუალო სკოლების მოსწავლეებისთვის მისი წაკითხვა იზღუდებოდა.
ბევრი ჯგუფი, განსაკუთრებით რელიგიური ორგანიზაციები, აპროტესტებდნენ რომანში გამოყენებულ ენას, ძალადობასა და სექსუალურ მინიშნებებს და საჯარო სკოლებში წიგნის აკრძალვას წლების განმავლობაში ცდილობდნენ.
- “1984”, ჯორჯ ორუელი – პოლიტიკური მიზეზით აკრძალულია ფლორიდაში
იოსებ სტალინის აღმავლობის ფონზე, ტუბერკულოზით დაავადებულმა ჯორჯ ორუელმა “1984” დაწერა. შესაძლოა, ავადმყოფობამ განაპირობა რომანის პირქუში ელფერი, თუმცა უმთავრესი ისაა, რომ ორუელის შთაგონება, სიტყვის თავისუფლების სიყვარული იყო.
ორუელი წერს მთავრობაზე, რომელიც მოქალაქეების ინდივიდუალიზმსა და ცხოვრებას სრულად შლის. ავტორი აჩვენებს, როგორ ცვლის ტოტალიტარული რეჟიმი კაცობრიობასა და მის ისტორიას. წიგნის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ციტატაა: ”ვინც აკონტროლებს წარსულს, აკონტროლებს მომავალს. ვინც აკონტროლებს აწმყოს, აკონტროლებს წარსულს”.
- “ცხოველების ფერმა”, ჯორჯ ორუელი – პოლიტიკური მიზეზით აკრძალულია ვისკონსინში
რომანი შინაური ცხოველების შესახებ, რომლებიც თავიანთი ფერმერის წინააღმდეგ ჯანყდებიან და უფრო თანაბარი და ბედნიერი საზოგადოების შექმნას ცდილობენ, ბრმა ტოტალიტარიზმს აკრიტიკებს.
ესეში “რატომ ვწერ” (1946), ორუელმა “ცხოველების ფერმა” აღწერა, როგორც “პირველი წიგნი, რომელშიც ვცდილობდი, იმის სრული გაცნობიერებით, თუ რას ვაკეთებდი, პოლიტიკური მიზანი და მხატვრული დანიშნულება ერთ მთლიანობაში შემერწყა”.
“ყვავილები ელჯერნონისთვის”, დენიელ კიზი – სექსუალური მიზეზი, არკანზასი
სამეცნიერო ფანტასტიკა “ყვავილები ელჯერნონისთვის” 1959 წელს დაიწერა და ჩარლი გორდონის შესახებ მოგვითხრობს, რომელსაც იშვიათად დაბალი გონებრივი შესაძლებლობები აქვს. მან ამის შესახებ იცის და სურს, ჭკვიანი იყოს, ამიტომ, როდესაც შანსი ეძლევა, ექსპერიმენტში მიიღოს მონაწილეობა, რომელმაც შეიძლება, მისი IQ საგრძნობლად გაზარდოს, ამას დაუყოვნებლივ თანხმდება. ექსპერიმენტის პირველი საცდელი “მასალა” თაგვი ელჯერნონია, რომელთან მიღებულ შედეგზეც მეცნიერები დიდ იმედებს ამყარებენ.
წიგნთან პრეტენზია რელიგიური საფუძვლებითაც იყო – კიზი “უფლის ნების” შელახვაში დაადანაშაულეს, ექიმების მიერ ადამიანის გადასხვაფერების აღწერის გამო.
“ქარწაღებულნი”, მარგარეტ მიტჩელი – ენობრივი მიზეზი, კალიფორნია
1936 წელს დაწერილ ამ რომანს აშშ-ის ერთ-ერთ სიამაყედ თვლიან. პულიცერის პრემიის ლაურეატი ნაწარმოები, სამხრეთის პლანტაციების მფლობელის გათამამებული ქალიშვილის ცხოვრების შესახებ გვიყვება. მოვლენები სამოქალაქო ომამდე და მას შემდეგ ვითარდება.
ნაწარმოებზე წვდომის შეზღუდვის მიზეზები რასობრივი საკითხები, სექსუალური შინაარსი, ძალადობა, სიკვდილი და მონობა გახდა. კალიფორნიის საშუალო სკოლებში “ქარწაღებულნი” 1978 წლიდან აიკრძალა.
წყარო : “allnews.ge”
