გელათის ღვთისმშობლის სახელობის ცენტრალური ტაძარი ერთიანი გადახურვის კონსტრუქციის ქვეშ არის მოქცეული. საერთაშორისო ორგანიზაციები და მსოფლიოში ცნობილი სპეციალისტები 2023 წლიდან გელათში მიმდინარე სარეაბილიტაციო პროცესს დადებითად აფასებენ და ზოგიერთი მიმართულებით მისაბაძსაც უწოდებენ. იმავდროულად, კვლავ ისმის კრიტიკაც ქართული აკადემიური წრეებიდან. კითხვა, როდის დასრულდება გელათში პროცესი და იქნება თუ არა ის “ახლით ამობრწყინება”, ფართო საზოგადოებისთვის კვლავ უცნობია. “კვირის პალიტრა” გელათის რეაბილიტაციის დროებითი კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილეს, არქიმანდრიტ კირიონს (ონიანი) ესაუბრა:
მოზაიკის ფერთა გამა
– ერთი წლის წინ, ჩვენი საუბრის დროს, აღვნიშნავდით, რომ სხვა ყველაფერთან ერთად, მნიშვნელოვანი გამოწვევის პირისპირ აღმოვჩნდით – ეს იყო ტაძრის მოზაიკა, რომლის 89%, როგორც სპეციალურმა კვლევამ აჩვენა, უკვე საფუძველს მოშორებული იყო. სრული ჩამოცვენისგან მხოლოდ გასული საუკუნის ბოლოს კარლო ბაკურაძის მიერ გაკეთებული კლამერები ანუ თითბრის სარჭები იცავდა. ამიტომ გვსურს ჩვენი საუბარი სწორედ მოზაიკის მდგომარეობით დავიწყოთ.
– მოზაიკაზე მუშაობა 2024 წლის მარტიდან დავიწყეთ და 2025 წლის მარტის ჩათვლით რობერტო ნარდიმ სრულად შეისწავლა მისი ბუნება, ყველა სავარაუდო საფრთხითა და პრობლემით. დღეს გადასული ვართ პრევენციულ კონსერვაციაზე. ნარდიმ ჩაატარა მოზაიკის პირველადი გასუფთავება, რის შემდეგაც გაეკრა წებოვანი მარლა. საუკუნეების განმავლობაში მოზაიკა ისე იყო დაბინძურებული, გასუფთავების გარეშე მარლის გაკვრა მოზაიკის სტრუქტურასა და კენჭებში ჭუჭყს შეიტანდა.
– რა თქმა უნდა, ჩვენ დაკარგული გვქონდა ვარდისფერი, ერთგვარი ხორცისფერი, დღეს ის წამოვიდა და სულ სხვა ფერთა გამას გვთავაზობს. 2026 წლის სექტემბერში ათენში დიდ კონფერენციაზე რობერტო ნარდი აპირებს წაიკითხოს ლექცია გელათის მოზაიკის შესახებ. ის გაოგნებულია, მის თქმით, მსოფლიოში არ არსებობს მოზაიკა, სადაც 11 ფერზე მეტი იყოს გამოყენებული, გელათში კი გვაქვს უნიკალური მოზაიკა, სადაც გამოყენებულია 23 ფერი, რაც წარმოუდგენელი ამბავია ჩემთვისო. ამდენი წლის განმავლობაში ფრესკა ისე იყო გაჭვარტლული, ფერების სიხალასეს ვერ ვხედავდით, დღეს კი სათითაო კენჭია გაწმენდილი. წებოვანი მარლა მოზაიკას კენჭების ჩამოცვენისგან იცავს. რობერტომ თავიდან ხარაჩო მოითხოვა, რომელსაც უნდა დაეფარა მოზაიკის ქვეშ სივრცე. იქ დაიგო ლინოლეუმი, რომ თუ კენჭი ჩამოვარდებოდა, შეგვენახა. თვის განმავლობაში ერთ-ორ კენჭს ყოველთვის ვპოულობდით და ვაგროვებდით. ვინაიდან რობერტოს მოზაიკის კვლევის ფაზაში გადაღებული აქვს 3 D ფოტოგრამეტრია, მათი დაბრუნება ადგილზე პრობლემა არ არის. მადლობა ღმერთს, მხოლოდ 10-მდე კენჭია და ისინიც შენახული გვაქვს. მეტიც, გასუფთავების წინ მოზაიკა ნახევრად მყარი ფუნჯით დამუშავდა, რათა ფუნჯს ჩამოეყარა ჩამოსავარდნი კენჭები, რომლებსაც იქვე ამაგრებდა. იგეგმება ასევე ბამბის მატერიის გაკვრა მოზაიკაზე. თებერვლის ბოლოს იტალიიდან მოზაიკის დამჭერი სტრუქტურა ჩამოდის, ნაწილს საქართველოში ვახტანგ ზესაშვილი ამზადებს. რობერტო ნარდის ასეთი მიდგომა აქვს, სანამ არ დარწმუნდება, რომ არ არსებობს მოზაიკის ჩამოვარდნის რისკი და უკვე შესაძლებელია უსაფრთხო საკონსერვაციო სამუშაოები, მანამდე არ დიწყებს.
– ანუ მოზაიკის კომპოზიციაში დანაკარგები აღარ გვაქვს და ის დაცულია?
– დიახ, დანაკარგები ნულის ტოლია.
მხატვრობა
– შეგვიძლია ასეთივე დამაიმედებელი პროგნოზები მხატვრობაზეც გვქონდეს?
– ყველა კრიტიკულ კერაზე ჩატარებულია პრევენციული კონსერვაცია და უსაფრთხო მდგომარეობაშია. შარშან მთლიანად დამთავრდა გელათის ცენტრალური ტაძრის ჩრდილოეთ მკლავის კონსერვაცია.
ყველგან სტაბილური მდგომარეობაა. ამის გარდა, აფრები და მრავალი ლოკაცია ტაძრის სხვადასხვა მონაკვეთში მთლიანად გაკეთებულია. გელათის რეაბილიტაციის ჰოლისტიკურ გეგმაში (რომელიც გასაცნობად “იუნესკოშია” წარგზავნილი) ცალკეა მხატვრობის კონსერვაცია, სადაც მხატვრობის ჯგუფის ხელმძღვანელებმა ბატონმა სტივენ რიკერბიმ და ქალბატონმა ლიზა შეკედემ გაწერეს, რომ გელათის ტაძრის მხატვრობის სრული კონსერვაცია 2030 წელს დასრულდება.
– ძალიან დიდი დრო ხომ არ არის?
– პირიქით, ისეთი ინტენსიური მუშაობა, როგორიც გელათში მიმდინარეობს, საქართველოში არ ყოფილა. თვეში 2 კვირას ჯგუფი ტაძარში მუშაობს, დანარჩენ დღეებში ნამუშევრის დოკუმენტირება ხდება.
მნიშვნელოვანია ერთი რამ – ჩვენ, კომიტეტი, მივყვებით ევროპის სტანდარტს, რისი პრეცედენტიც საქართველოში არ ყოფილა. ჯვარი წერია გელათს, მაგრამ, ვთქვათ, ნახევარი საუკუნის შემდეგ მხატვრობას ხელახლა დასჭირდა მიზერული, მაგრამ მაინც აქა-იქ ხელის შევლება, რაც მისი სიძველიდან და ტაძრის ტენიანობიდან გამომდინარე ბუნებრივია, ვინც მომავალში ამ სამუშაოებს შეასრულებს, გადაშლის ჩვენს დოკუმენტაციას და ისეთი ცოდნა და გამოცდილება დახვდება, თითქოს ის თავად იყო ჩართული კონსერვაციის პროცესში. ყველა დეტალი აღწერილი და დოკუმენტირებულია.
– რაც მანამდე, მიუხედავად “იუნესკოს” მოთხოვნებისა, არ არსებობდა?
– არა, არ არსებობდა. ამიტომ ამ საქმიანობის მასშტაბებს თუ გავითვალისწინებთ, დავინახავთ, რომ დრო დიდი კი არა, პირიქით, ძალიან მცირეა. წინა საუბარში თქვენთან აღვნიშნე, რომ იტალიაში ჯოტოს ფრესკის მხოლოდ ერთი კომპოზიციის კონსერვაციას 4 წელი მოანდომეს. ისიც არ დაგვავიწყდეს, რომ გელათის მხატვრობის ფართობი 2500 კვმ-ს შეადგენს. ეს ხომ არ არის ჩვეულებრივ კედელზე სამუშაო. წარმოიდგინეთ, მუშაობა მიდის პიპეტებით, მილიმეტრ-მილიმეტრ. როცა საუბარია 2500 კვ.მეტრზე, პირიქით უნდა დაისვას კითხვა, ჩავეტევით თუ არა ამ დროში.
– სამწუხაროდ, ჩვენ არ გვქონია ევროპული სტანდარტის გამოცდილება და მხოლოდ ის ვიცით, რომ საქართველოში მხატვრობის კონსერვაცია, ისევე როგორც სხვა სამუშაოები ძეგლებზე, ერთ წელიწადშიც მთავრდებოდა.
– 2030 წელი იმით არის ჩვენთვის საიმედო, რომ მთავარი პრობლემები ძეგლზე უკვე გადალახულია. ჯგუფი პროფესიულად საგრძნობლად გაიზარდა, უკვე დამოუკიდებლად მიმდინარეობს საკონსერვაციო სამუშაოები. ვინაიდან ჯერ ახალგაზრდების გამოცდილება არ არის იმდენად სათანადო, რომ მათ ვანდოთ მთლიანად პროცესი, ამიტომ არიან ჯგუფში სტივენ რიკერბი და ლიზა შეკედე ხელმძღვანელებად.
ჯგუფში მინერალოგიის კუთხით ჩართულია პროფესორი შტეფან ლაუე, რომელიც მხატვრობის კონსერვაციაში მინერალოგიის მიმართულებას კურირებს. ასევე ჩართულია იტალიიდან მიკრობიოლოგი დანიელა იზოლა, რომელიც ასევე კურირებს მიკრობიოლოგიის პროფილს. ყველა ამ მეცნიერს ჰყავს ასისტენტად ქართველი სპეციალისტები, ეს ნიშნავს, რომ როცა მოვრჩებით რეაბილიტაციას, საქართველოს ეყოლება ერთი დიდი ძლიერი გუნდი სრული გამოცდილებითა და ცოდნით აღჭურვილი.
– როდესაც თქვენთან ბოლო ინტერვიუში ვსაუბრობდით, გადარჩებოდა თუ არა მხატვრობა, მაშინ იყო ისეთი პროგნოზი, რომ მხოლოდ დანაკარგის შემცირებას შევძლებდით, ახლა, როცა ამ მასშტაბის კვლევები და სამუშაოა ჩატარებული, ხედვა ხომ არ შეიცვალა?
– ფაქტობრივად, ჩვენ გვაქვს საკონსერვაციო დანაკარგი, რომლის გადარჩენასაც ვერ შევძლებდით. ვგულისხმობ 20-25 სმ კედელს, სადაც მარილებს ბათქაში ისე ჰქონდა შეჭმული, არაფერი იკითხებოდა. მხატვრული ღირებულების მხრივ დანაკარგი არა გვაქვს. ამ მხრივ კრიტიკული კერები დასტაბილურებულია. ყველაზე რთული ადგილია დასავლეთ მკლავის სამხრეთი კედელი, რომლის სველ ბათქაშზე გამოიყენეს მხატვრობისთვის მძიმე მასალები. ინტენსიური მუშაობა მიმდინარეობს აგრესიული საკონსერვაციო მასალების ამოტუმბვაზე. იმდენად ჭარბი დოზითაა გამოყენებული აკრილები და პოლიმერები, რომ სპეციალური ქაღალდით ამოტუმბვის შემდეგ ჩემ თვალწინ მიაკრეს ქაღალდი ხარაჩოს ძელზე და ისე მიეკრა, ვეღარ ავახიეთ. სწორედ ამან გამოიწვია ამ მხატვრობის ფენაში ფორების ჩაკეტვა, აორთქლების პროცესის გაჩერება. ეს ყველაფერი მხატვრობას მოაწვა, რასაც მოჰყვა ბათქაშის განშრევება და მხატვრობის ფენის აქერცვლა. მადლობა ღმერთს, უკვე აქაც სტაბილურად ვართ, დღეს გელათში კრიტიკული კერა აღარ გვაქვს.
